ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ!

Ακολουθία της Αγίας Προθέσεως

Η Αγία Πρόθεση είναι ειδικός χώρος πού βρίσκεται αριστερά από την αγία Τράπεζα, οπού τοποθετούνται (προτίθενται-πρόθεση) τα δώρα πού προσφέρουν (προσκομίζουν-προσκομιδή) οι πιστοί για τη Θεία Ευχαριστία. Ο χώρος αυτός συμβολίζει το σπήλαιο της Γεννήσεως του Χριστού και αυτό φαίνεται από την κατασκευή και το σχήμα του (συνήθως είναι μια μικρή κόγχη) και από αυτά που τελούνται εκεί. Στην πρόθεση λοιπόν γίνεται η αναγκαία προετοιμασία για την τέλεση της Θείας Λειτουργίας από τον λειτουργό ιερέα με μια μικρή ακολουθία που τελείται συνήθως παράλληλα με την ακολουθία του όρθρου. Ο ιερέας προετοιμάζει τα ιερά σκεύη, το Άγιο Ποτήριο που περιέχει κρασί και το Άγιο Δισκάριο όπου τοποθετείται ο προσφερόμενος Άρτος και οι μερίδες που θα βγάλει από τα πρόσφορα του φέρνουν οι πιστοί.

Το ψωμί και το κρασί που προσφέρουν οι πιστοί για τη Λειτουργία, και τα οποία θα μεταβληθούν αργότερα σε σώμα και αίμα Χριστού, δεν τοποθετούνται από την αρχή στο Θυσιαστήριο για τη θυσία, αλλά πρώτα τοποθετούνται στην Αγία Πρόθεση και αφιερώνονται στο Θεό σαν δώρα τίμια, αυτή είναι πλέον και η ονομασία τους. Εδώ θα μπορούσε να πεί κάποιος, μα πώς συμβαδίζει η γέννηση του Χριστού ,που είπαμε ότι συμβολίζεται στην πρόθεση, με το πάθος; Το ίδιο όμως συμβαίνει και στην ορθόδοξη αγιογραφία όταν ο αγιογράφος απεικονίζει τον Χριστό μέσα σε ένα σκοτεινό σπήλαιο και η φάτνη του φαίνεται περισσότερο σαν μνήμα ,σαν τάφος . Από την αρχή της ζωής του Χριστού και από την γέννησή του ακόμα προδιαγράφεται το πάθος του. Η Θεία Λειτουργία εξάλλου είναι δραματοποίηση όλης της ζωής του Χριστού που ξεκινά με την ακολουθία της προθέσεως και συνεχίζεται σε όλη τη θεία λειτουργία μέχρι το τέλος όπου συμβαίνουν όλα τα σωτηριώδη γεγονότα της Θείας Οικονομίας. Σε όλα αυτά τα γεγονότα εμείς δεν είμαστε απλοί θεατές αλλά μέτοχοι και συμπάσχοντες και αποδέκτες όλων αυτών των γεγονότων και των συνεπειών τους. 

Προσφέρουμε στο Θεό ψωμί και κρασί, γιατί αυτά αποτελούν τροφή αποκλειστικά ανθρώπινη, με την οποία συντηρείται και εκδηλώνεται η ζωή μας. Γι' αυτό και πιστεύεται πως, όταν προσφέρει κανείς τροφή, είναι σαν να προσφέρει την ίδια τη ζωή. Επειδή λοιπόν με τα θεία μυστήρια ο Θεός μας χαρίζει την αιώνια ζωή, ήταν φυσικό και το δικό μας δώρο να είναι κατά κάποιο τρόπο ζωή, για να μην είναι αταίριαστη η προσφορά μας με την ανταπόδοση του Θεού, αλλά να έχει κάτι συγγενικό. Επίσης ο Χριστός δεν θέλει να του προσφέρουμε την ύλη ακατέργαστη έτσι όπως αυτός μας την έδωσε με την δημιουργία, δηλαδή δεν του προσφέρουμε σιτάρι και σταφύλια, αλλά θέλει την ύλη που αυτός δημιούργησε να του την προσφέρουμε βάζοντας τον κόπο μας και την προσπάθειά μας  και φτιάχνοντας το ακατέργαστο σιτάρι άρτο και το ακατέργαστο σταφύλι κρασί και συμμετέχοντας έτσι και εμείς εξ αρχής με την προαίρεσή μας και την προσπάθειά μας σε όλο αυτό το σωτηριώδες έργο που γίνεται. Αυτό δείχνει ότι η θέωσή μας δεν γίνεται κατά τρόπο μαγικό για εμάς και χωρίς εμάς αλλά γίνεται για εμάς και με την συμμετοχή μας. Άλλωστε ο Κύριος παρήγγειλε να Του προσφέρουμε ψωμί και κρασί, κι Αυτός πάλι μας ανταποδίδει «άρτον ουράνιον» και «ποτήριον ζωής». Θέλησε να Του προσφέρουμε εμείς εφόδια της πρόσκαιρης ζωής, κι Εκείνος να μας αντιπροσφέρει την αιώνια ζωή.

Όταν ξεκινάει η ακολουθία, ο ιερέας λέει «Ετοιμάζου Βηθλεέμ, ήνοικται πάσιν η Εδέμ. Ευτρεπίζου Εφραθά, ότι το ξύλον της ζωής, εν τω  Σπηλαίω εξήνθησεν εκ της Παρθένου. Παράδεισος και γαρ, η εκείνης γαστήρ, εδείχθη νοητώς, εν ώ  το θείον φυτόν, εξ ού φαγόντες ζήσομεν, ουχί δε ως ο Αδάμ τεθνηξόμεθα. Χριστός γεννάται, την πρίν πεσούσαν, αναστήσων εικόνα» και «Εξηγόρασας ημάς, εκ τής κατάρας τού νόμου, τώ τιμίω σου αίματι, τώ Σταυρώ προσηλωθείς, καί τή λόγχη κεντηθείς, τήν αθανασίαν επήγασας ανθρώποις. Σωτήρ ημών δόξα σοι». Ο ιερέας αφού πάρει στα χέρια του τον άρτο, απ’ τον οποίο θα κόψει το ιερό τμήμα που θα μεταβληθεί σε σώμα Χριστού, λέει: «Εις ανάμνηση τον Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού». Τα λόγια αυτά αναφέρονται σ' όλη τη Λειτουργία και ανταποκρίνονται στην παραγγελία που άφησε ο Χριστός όταν παρέδωσε το μυστήριο της θείας Ευχαριστίας: «Τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν» (Λουκ. 22:19). Εδώ πρέπει να πούμε ότι το πρόσφορο από το οποίο θα βγεί ο Αμνός συμβολίζει την Θεοτόκο και όπως από τα σπλάχνα της σαρκώθηκε και γεννήθηκε μόνο ο Χριστός, όπως στην Παλαιά Διαθήκη στη προφητεία του Δανιήλ αναφέρεται το «αλατόμητον όρος» έτσι και από αυτό το πρόσφορο θα βγάλουμε μόνο την μερίδα του Αμνού και όχι άλλη.

Αλλά ποια είναι αυτή η ανάμνηση; Πώς θα θυμηθούμε τον Κύριο στη Λειτουργία και τι θα διηγηθούμε γι' Αυτόν; Μήπως εκείνα που Τον απέδειξαν Θεό παντοδύναμο; Ότι δηλαδή

ανέστησε νεκρούς, χάρισε το φως σε τυφλούς, πρόσταξε τους ανέμους να κοπάσουν, χόρτασε

χιλιάδες ανθρώπους με λίγα ψωμιά; Όχι, ο Χριστός δεν ζήτησε να θυμόμαστε αυτά, αλλά περισσότερο εκείνα που φανερώνουν αδυναμία, δηλαδή τη σταύρωση, το πάθος και το θάνατο. Γιατί τα πάθη ήταν πιο αναγκαία από τα θαύματα. Τα πάθη του Χριστού μας προξενούν τη σωτηρία και την ανάσταση, ενώ τα θαύματα Του αποδεικνύουν μόνο ότι Αυτός είναι ο αληθινός Σωτήρας.

Αφού λοιπόν ο ιερέας πει, «Εις ανάμνησιν του Κυρίου...», προσθέτει εκείνα που δηλώνουν τη σταύρωση και το θάνατο. Τεμαχίζει δηλαδή με τη λόγχη τον άρτο, λέγοντας την προφητεία: «Ως πρόβατον επί σφαγήν ήχθη και ως αμνός άμωμος εναντίον του κείροντος αυτόν άφωνος,ούτως ουκ ανοίγει το στόμα αυτού. Εν τη ταπεινώσει αυτού η κρίσις αυτού ήρθη, την δε γενεάν αυτού τις διηγήσεται; Ότι αίρεται από της γής η ζωή αυτού.»(Ησ. 53: 7-8). Κι αφού εναποθέσει στο άγιο Δισκάριο τον Αμνό, τον τοποθετεί σε ύπτια θέση και χαράζει με τη λόγχη σταυροειδώς λέγοντας: «Θύεται ο Αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου υπέρ της του κόσμου ζωής και σωτηρίας», (πρβλ. Ιω. 1: 29) και «σταυρωθέντος σου Χριστέ ανηρέθη η τυραννίς, επατήθη η δύναμις του εχθρού, ούτε γαρ άγγελος ούτε άνθρωπος αλλ’ αυτός ο Κύριος έσωσεν ημάς, δόξα σοι». Ύστερα, με τη λόγχη, κεντάει τον Αμνό στο δεξί μέρος και λέει: « Είς των στρατιωτών Λόγχη την πλευράν αυτού ένυξε, (και χύνοντας μέσα στο άγιο Ποτήριο κρασί και νερό, συμπληρώνει) και ευθέως εξήλθεν Αίμα και Ύδωρ και ο εωρακώς μεμαρτύρηκε και αληθινή εστίν η μαρτυρία αυτού».(Ιω. 19: 34).

Ο ιερέας συνεχίζει την Προσκομιδή. Αφαιρεί τώρα μικρά κομμάτια (μερίδες) αντιπροσωπευτικά για την Θεοτόκο, τους Αγγέλους και για όλες τις τάξεις των αγίων καθώς και για τους ζώντες και κεκοιμημένους από άλλα πρόσφορα, και σαν δώρα ιερά τα τοποθετεί στο άγιο Δισκάριο, λέγοντας για το καθένα, «Εις τιμήν και μνήμην της υπερευλογημένης ενδόξου Δεσποίνης ημων Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας», «Εις τιμήν και μνήμην των Αγίων...» και «υπέρ υγείας και σωτηρίας (των ζώντων) και αναπαύσεως των κεκοιμημένων αδελφών μας». Τι σημαίνουν αυτά; Ευχαριστία στο Θεό και ικεσία. Γιατί με τα δώρα μας είτε ανταποδίδουμε στον ευεργέτη την ευεργεσία που μας έκανε είτε τον παρακαλούμε για να μας ευεργετήσει.

Έτσι κι εδώ, η Εκκλησία, με τα δώρα που προσφέρει στο Θεό, Τον ευχαριστεί γιατί στα πρόσωπα των Αγίων της δόθηκε η άφεση των αμαρτιών και η Βασιλεία των Ουρανών  και Τον ικετεύει να δοθούν αυτά τα αγαθά και στα παιδιά της εκείνα που ακόμα ζουν, και το τέλος τους είναι αβέβαιο, καθώς επίσης και σ' εκείνα που έχουν πεθάνει. Γι’ αυτό λοιπόν μνημονεύει ονομαστικά πρώτα τους Αγίους, έπειτα τους ζώντες και τέλος τους κεκοιμημένους. Και για τους Αγίους ευχαριστεί, ενώ για τους άλλους ικετεύει.

            Τα όσα ειπώθηκαν και έγιναν πάνω στον Αμνό, για να συμβολίσουν την γέννηση που όμως είπαμε ότι προδιαγράφει και το θάνατο του Χριστού, είναι απλές περιγραφές και σύμβολα. O Αμνός παρέμεινε άρτος, μόνο που τώρα έγινε δώρο αφιερωμένο στο Θεό, και συμβολίζει το σώμα του Χριστού. Γι' αυτό ο ιερέας αναπαριστά τα θαύματα που έγιναν στον νεογέννητο Κύριο στη φάτνη. Βάζει πάνω στον άρτο τον λεγόμενο Αστερίσκο και λέει: «Και ελθών ο αστήρ έστη επάνω ού ήν το Παιδίον» (Ματθ. 2: 9). Ο Αστερίσκος που είναι ένα από τα Άγια Σκεύη συμβολίζει τον αστέρα που οδήγησε τους μάγους από την Περσία στον νεογέννητο Χριστό.  Ύστερα σκεπάζει το Δισκάριο και το Ποτήριο με πολυτελή καλύμματα και θυμιάζει. Γιατί αρχικά ήταν συγκαλυμμένη η δύναμη του Χριστού, μέχρι τον καιρό που Αυτός άρχισε να θαυματουργεί, και ο Θεός Πατέρας έδινε τη μαρτυρία Του από τον ουρανό. Επίσης τα καλύμματα συμβολίζουν τα σπάργανα του Χριστού με τα οποία τον σπαργάνωσε η Παναγία κατά την Γέννηση αλλά και το Σεντόνι με το οποίο τον περιέβαλαν ο Ιωσήφ ο από Αριμαθαίας και ο Νικόδημος κατά τον ενταφιασμό. Αυτή είναι ακολουθία της προσκομιδής και με τους συμβολισμούς που περιέχει μας εισάγει στη Θεία Λειτουργία.

Πηγές:  1) Ιερατικόν. Εκδόσεις Σαλιβέρου.

            2)Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, Αγίου Νικολάου του Καβάσιλα.

            3) Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας. Εκδόσεις Ο.Χ.Α. Λυδία.

Ά ΗΧΟΣ

Ένας μεγάλος τομέας της εκκλησιαστικής τέχνης είναι η υμνολογία. Το παραπάνω μουσικό κομμάτι εκτελείται πρώτα μόνο με νότες της εκκλησιαστικής- βυζαντινής μουσικής και αυτός ο τρόπος ψαλμωδίας ονομάζεται παραλλαγή.Μετά αντί για τις νότες λέμε στο ανάλογο ύψος της κάθε νότας τις συλλαβές του κειμένου και αυτός ο τρόπος ψαλμωδίας ονομάζεται μέλος.

Δημιουργία.

           Αν κοιτάξουμε στο Νότιο τοίχο πάνω από μια σειρά αγίων, βλέπουμε εικόνες εμπνευσμένες από το πρώτο βιβλίο της Αγίας Γραφής, τη Γένεση, που περιέχει διηγήσεις για τη δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου από το Θεό καθώς και την διήγηση της πτώσης.

 

          Η εικόνα που βλέπουμε παρουσιάζει τη δημιουργία του σύμπαντος όπως την απέδωσε ο αγιογράφος και μας θυμίζει τον πρώτο στίχο της Αγίας Γραφής στο Γένεσις 1,1:

 «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην.»

Δίπλα από αυτή την εικόνα είναι η τοιχογραφία που δείχνει την δημιουργία του Αδάμ από το Θεό. Εμπνευσμένος από το κείμενο της Γενέσεως ο αγιογράφος απεικονίζει την στιγμή που ο Θεός ενεφύσησε πνοή ζωής στον Αδάμ.

Ναός στα Μέσα Μουλιανά Σητείας.

Ο σημερινός ναός που βλέπουμε είναι επέκταση ενός μικρότερου αρχικού ναού που χτίστηκε γύρω στο 1600 με 1650 μ.Χ .Όταν χτίστηκε αυτός ο ναός περιλάμβανε μόνο το μισό του κεντρικού κλίτους που έχει και τον τρούλο.

100 χρόνια αργότερα ο ναός επεκτάθηκε προς τα αριστερά και έτσι δημιουργήθηκε άλλο ένα κλίτος που τιμάται στον Άγιο Χαράλαμπο παραμένοντας όμως στο ίδιο μήκος με το αρχικό κλίτος.

Το αρχικό μήκος του ναού ήταν το μισό του σημερινού μήκους .  Η τελευταία επέκταση και προς τα δυτικά έγινε στις 13 Σεπτεμβρίου του 1830, σύμφωνα με την επιγραφή που υπάρχει στην είσοδο, και χτίστηκε το τρίτο κλίτος που τιμάται στην Αγία Τριάδα.

Αυτή είναι και η τελευταία μορφή του ναού και έτσι μεγάλωσε και το μήκος του.

Δραστηριότητα.

Κατά το σχολικό έτος 2007-2008 ασχοληθήκαμε με όλα τα παιδιά του Γυμνασίου Τουρλωτής με το Ναό του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου που βρίσκεται στα Μέσα Μουλιανά στη Σητεία. Σκοπός μας ήταν η ανάδειξη της ιστορίας του Ναού ο οποίος χρονολογείται απο το 1600 με 1650 περίπου. Στην φωτογραφία όταν επισκεφθήκαμε τον Ναό δεν φαίνονται όλοι.Αρκετοί ισχυρίστηκαν ότι δεν έχουν φωτογένεια.

Τελική κρίση.

Μόλις μπαίνουμε στον Ναό του Αφέντη Χριστού στην είσοδο αριστερά βλέπουμε μια φορητή εικόνα της Μεταμόρφωσης. Προχωρώντας πιο μέσα μένουμε έκθαμβοι καθώς παρατηρούμε ότι όλες οι επιφάνειες του ναού είναι αγιογραφημένες. Πάνω από την είσοδο στην δυτική πλευρά του ναού βρίσκεται μια επιβλητική τοιχογραφία που αναπαριστά την τελική κρίση κατά την Δευτέρα Παρουσία του Χριστού.

Ο Χριστός είναι ένθρονος και περιστοιχίζεται από αγγέλους, δεξιά του είναι η Θεοτόκος και αριστερά του ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Στη βάση της εικόνας βλέπουμε τους δώδεκα αποστόλους καθισμένους σε θρόνους και επίσης από το θρόνο του Χριστού ξεκινάει προς τα αριστερά ο πύρινος ποταμός ενώ στα δεξιά του είναι οι δίκαιοι στον παράδεισο. Πιθανόν εξαιτίας αυτής της τοιχογραφίας ονομάστηκε ο ναός «Αφέντης Χριστός». Η συγκεκριμένη εικόνα μας θυμίζει το αγιογραφικό χωρίο του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου στο κεφ. 19 στιχ.28 που ύστερα από ερώτηση του Αποστόλου Πέτρου, τι θα γίνει με αυτόν και τους άλλους μαθητές του Χριστού ,που άφησαν τα πάντα και ακολούθησαν το Διδάσκαλό τους και αναφέρεται στο στίχο 28: «ο δε Ιησούς είπεν αυτοίς• αμήν λέγω υμίν ότι υμείς οι ακολουθήσαντές μοι, εν τη παλιγγενεσία, όταν καθίση ο Υιός του ανθρώπου επί θρόνου δόξης αυτού, καθίσεσθε και υμείς επί δώδεκα θρόνους κρίνοντες τας δώδεκα φυλάς του Ισραήλ.» Το λυπηρό είναι ότι ο χρόνος και η υγρασία έχουν καταστρέψει ένα μεγάλο μέρος της εικόνας.

Δραστηριότητα.

Το σχολικό έτος 2009-2010 ασχοληθήκαμε στην ΄Γ Τάξη του Γυμνασίου του Χανδρά με έναν καταπληκτικό ναό του 14ου αιώνα ο οποίος είναι όλος αγιογραφημένος εσωτερικά απο τότε που χτίστηκε.Τα παιδιά ανέλαβαν την φωτογράφηση του εσωτερικού του Ναού και την ερμηνεία των αγιογραφιών ψάχνοντας τα εικονιζόμενα γεγονότα μέσα απο την αγία γραφή. Όλο το υλικό συγκεντρώθηκε και παρουσιάστηκε στην τοπική κοινωνία.

Ο Ναός του Αφέντη Χριστού στο Παντέλι του Χανδρά.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ

Η μορφή του σημερινού ναού που βλέπουμε είναι όπως ακριβώς κτίστηκε στα τέλη του 14ου με αρχές του 15ου αιώνα. Δεν έχει γίνει καμία επέκταση ή προσθήκη και ο αρχιτεκτονικός ρυθμός του είναι Βασιλική. Είναι αφιερωμένος στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος και πανηγυρίζει στις 4 Αυγούστου. Έχει καταπληκτικές τοιχογραφίες με σπάνια θεματολογία. Τίθεται το ερώτημα όμως ,πως βρέθηκε ο ναός αυτός σε μια σχετικά ερημική τοποθεσία μέσα στις ελιές και μακριά από τα γύρω χωριά. Η πιθανότερη απάντηση είναι ότι ο κτήτορας ήταν κάποιος πλούσιος γαιοκτήμονας που έκτισε το ναό μέσα στο λιόφυτο και ίσως να τάφηκε αργότερα κάτω από το δάπεδο. Μια άλλη άποψη είναι ότι εκεί υπήρχε κάποιο μοναστήρι και για ιεραποστολικούς λόγους αγιογραφήθηκε όλο το εσωτερικό του Ναού.

Κατά το σχολικό έτος 2009-2010 στο πλαίσιο των πολιτιστικών-περιβαλλοντικών προγραμμάτων μας δόθηκε η ευκαιρία να ασχοληθούμε πιο πρακτικά και πιο αναλυτικά με θέματα που συναντάμε στην διδακτική ύλη των μαθημάτων της ιστορίας και των θρησκευτικών. Έτσι αποφασίσαμε συλλογικά να εκμεταλλευτούμε αυτή την ευκαιρία και να αξιοποιήσουμε τον χρόνο και τις γνώσεις μας από τα μαθήματα, παρουσιάζοντας τα αποτελέσματα της συλλογικής εργασίας μας που περιέχουν φωτογραφίες και σχόλια, ιστορικά και θεολογικά.